≡ Menu

Wat is het verschil tussen ironie, sarcasme en cynisme

Als het om spot gaat dan komen termen als ironie, sarcasme en cynisme al snel aan bod. Op welk moment kan je spreken van ironie of sarcasme en past cynisme wel in hetzelfde straatje?
Veel mensen lijken het lastig te vinden om onderscheid te maken tussen ironie en sarcasme, ook iets als cynisch duiden is iets wat vaak te pas en te onpas wordt ingezet.

Ironie

Bij ironie wordt er iets gezegd of is er een situatie die afwijkt of tegenspreekt van wat eigenlijk bedoeld of verwacht wordt. Ironie gaat vaak gepaard met een lach maar kan net zo goed tragisch zijn. Situaties kunnen op zichzelf ironisch zijn, ook kan ironie bewust toegepast worden in reclames om zo een boodschap over te brengen. Bekende ironie in de marketing is bijvoorbeeld een uiting als ‘Deze koelkast mag weg voor een schandalig lage prijs‘. Het woord schandalig wordt in de normale spreektaal over het algemeen gebruikt als men iets afkeurt of ergens schande van spreekt. In het geval van de reclame uiting wordt een over het algemeen negatief woord gebruikt om de erg voordelige prijzen van een winkel aan te prijzen.

Het is ironisch als een ambulance zelf een ongeluk krijgt, of wanneer een speurhond kwijt is of wanneer de directeur van Apple niet met een iPhone belt maar met een Blackberry. Maar ook in jouw dagelijkse leven zal je in je communicatie met andere mensen regelmatig aan ironie blootgesteld worden. Want als iemand zegt ‘Lekker weertje’, terwijl het buiten stort dat het giet dan is dat ironie. Of wanneer je zegt dat je nog even moet sparen om je droomhuis van 3 miljoen euro te kunnen kopen, dan is dat ironie.

Meer actueel. De aanslag op het satirische blad Charlie Hebdo begin 2015 in Parijs eindigde ironisch in een drukkerij. Of wat te denken van de in december 2014 overleden zanger Joe Cocker, wereldberoemd om zijn rauwe rokerige zangstem maar hij overleed juist aan de gevolgen van rokersziekte longkanker. Dat is ironie.

Sarcasme

Bewust andere woorden gebruiken die afwijken van de verwachte situatie is een stijlfiguur. Ironie is daar een goed voorbeeld van, maar aangezien een ironische situatie vaak niet bewust is gaat de term stijlfiguur dus niet altijd op. Sarcasme is wel altijd een stijlfiguur.

Sarcasme is net als ironie spot maar kenmerkt zich doordat een situatie bij toeval niet sarcastisch kan zijn. Sarcasme is daarnaast altijd een bijtende en soms verbitterde spot richting een persoon of een situatie. Buitenstaanders kunnen dit als humor ervaren, diegene die de sarcastische opmerking plaatst doet dit vaak wel om iets duidelijk te maken richting de ontvanger. De ontvanger aan de andere kant kan een sarcastische opmerking als pijnlijk of confronterend ervaren.

Wellicht één van de meest gebruikte sarcastische opmerkingen (door iedereen wel eens gebruikt) is een opmerking als ‘Goh, je meent het’. Mensen met enige sarcastische aanleg zijn geneigd dit te zeggen wanneer iemand anders een reactie geeft over een situatie die zo voor zich spreekt dat het naar hun idee geen commentaar meer behoeft. Een voorbeeld situatie zou bijvoorbeeld kunnen zijn wanneer je binnen zit en het buiten zo hard regent dat je dit erg goed hoort en ziet maar dat je alsnog de tip krijgt om een paraplu mee naar buiten te nemen ‘omdat het regent’. In het engels wordt voor dit soort situaties vaak de zin “No shit, Sherlock” gebruikt.

Of een andere bekende sarcastische opmerking is ‘Goed bezig’. Natuurlijk een prima compliment om te krijgen maar wordt veelvuldig gebruikt wanneer iemand juist iets uit zijn handen laat vallen of iets anders doet wat het tegenovergestelde is van ‘goed bezig’ zijn. Het lastige bij dit soort sarcastische opmerkingen is dat het soms lastig te peilen wat de waarde ervan is. Vindt de boodschapper de ontvanger dom en wil hij dat benadrukken (uit bitterheid) of probeert hij juist een ongemakkelijke situatie van een lach te voorzien. Hoe dan ook is het gebruik van sarcasme altijd lastig te interpreteren, vooral als je dit van huis uit niet gewend bent.

Sarcasme hoeft dus niet per se richting een andere persoon geuit te worden, maar kan ook naar jezelf (zelfspot) of naar een bepaalde situatie waarin je je verkeert.

Cynisme

Gaan we een stap verder dan ironie en sarcasme dan komen we uit bij cynisme. Cynisme is niet een stijlfiguur maar juist een houding die iemand heeft. Een cynisch persoon is wantrouwig tegenover de goedheid en oprechtheid van een ander of een groep. Dit heeft een houding als gevolg welke zich uit in cynische woorden, een cynische blik of cynische lach.

Een cynische opmerking zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat rolstoelbegeleiders bij een voetbalwedstrijd dit alleen maar doen om vooraan bij een wedstrijd te kunnen zitten. Alhoewel deze opmerking niet per se onjuist hoeft te zijn wordt het uitspreken ervan als gevoelloos en krenkend beschouwd. Want naast dat een rolstoelbegeleider dit misschien wel doet omdat hij zo op een goede plek bij een voetbalwedstrijd kan zijn, iemand in een rolstoel bij een voetbalwedstrijd heeft nou eenmaal een begeleider nodig, een begeleider vind dit vaak leuk om te doen, ook buiten een voetbalwedstrijd om. Bij een cynische opmerking als deze wordt er één element uit het totaalplaatje geplukt, hier wordt de negatieve nadruk op gelegd.

monty python

Monty Python, meesters van de zwarte humor

De politiek en politici gaat vaak gebukt onder cynisme. Veel gehoorde cynische opmerking rondom verkiezingstijd is dat het uitbrengen van een stem geen nut heeft, alle politici zijn toch egoïstisch en achter de ellebogen. Ook het bankwezen kan altijd rekenen op een flinke portie cynisme. ‘Je kan beter je spaargeld direct aan de bankiers geven, ze zullen het later hoe dan ook nog stelen!’.

Alhoewel cynisme dikwijls voortkomt uit ontevredenheid of onmacht over een bepaalde situatie waar tegen je je probeert te verdedigen en eigenlijk helemaal niet om te lachen is, zijn er ook mensen die cynisme gebruiken in hun humor, oftewel zwarte humor. Als cynisme in humor zit is dit vaak zwaar gechargeerd. De situatie wordt vaak nog absurder gemaakt waardoor het cynisme nog meer choqueert.